Dolm.nl

3 X Desmond Morris

Zoöloog Desmond Morris kijkt naar het gedrag van mensen en ziet tal van overeenkomsten met onze verre voorouders. Enkel een flinterdun optisch laagje beschaving scheidt ons volgens hem van primaten. Een korte bespreking van drie boeken.

Naakte aap

MorrisNaakteAapMorris bereikt het grote publiek in 1967 met zijn eerste boek, The naked ape. De Nederlandse vertaling volgt een jaar later. In deze bestseller doorloopt Morris de prehistorie en beschrijft hij belangrijke evolutionaire stappen in onze ontstaansgeschiedenis aan de hand van onderwerpen als seksualiteit, agressie en verzorging. Hij trekt conclusies als: “Als men een groep van twintig burgerfamilies zou nemen en deze in een primitieve subtropische omgeving zou plaatsen, zou de seksuele structuur van deze nieuwe stam weinig of geen wijzigingen behoeven. In feite is in iedere grote stad het volgende gebeurd: de individuen die daar verblijven hebben zich gespecialiseerd in hun jaag-(-werk-)technieken, maar hebben hun socio-seksuele systeem min of meer in zijn oorspronkelijke vorm behouden.”

Voor hedendaagse lezers is de boodschap van The naked ape geen verrassing, maar ten tijde van de verschijning is de inhoud een schok voor velen. In zijn tien jaar oude autobiografie Watching verklaart Morris de verontwaardiging die zijn boek in de jaren ’60 oproept. Het komt volgens hem door drie achterliggende stellingen:

  1. De mens is een diersoort.
  2. Hij lijkt op apen.
  3. Seks speelt een grote rol zijn bestaan.

Naakte mens

Naakte mensIn de Nederlandse vertaling heet de autobiografie De naakte mens. Dat is een mooie verwijzing naar zijn eerste bestseller, maar het doet amper eer aan de inhoud, want Morris strooit zo’n 700 pagina’s lang met vermakelijke anekdotes, zonder ook maar iets van zijn diepste wezen of angsten bloot te geven. Van mij hoeft hij dat ook niet. Morris leidt een interessant leven vol verre reizen, verbazingwekkende belevenissen en interessante ontmoetingen. Hij is een uitstekend waarnemer en weet dat talent om te zetten in prachtige verhalen. Ter lering en vermaak. Niets mis mee. Hij leeft zich uit in zijn fascinaties voor onder andere lichaamstaal, seks en primitieve onderstromen in voetbal. Hij vertelt erover op zo’n aanstekelijke manier dat ik het boek ondanks de omvang al snel uit heb.

Morris blijkt (natuurlijk) ook weer iets te hebben met de steentijd. Vol vuur beschrijft hij zijn bezoek aan Lascaux en zijn ontsteltenis over het vervagen van de afbeeldingen. Ook zijn zoektocht naar andere prehistorische grottekeningen beschrijft hij als een spannend avontuur, evenals het bezoek aan Altamira en zijn confrontatie met prehistorische kunst op Lanzarote.

Congo en Miro

Tekening van Congo afgebeeld in 'De naakte mens'Hoogtepunt van Watching vind ik het verhaal over Congo, een chimpansee die als co-host fungeert in Morris’ eerste televisieprogramma Zootime. De aap blijkt jaloers als de zoöloog aandacht besteedt aan andere apen en dat brengt hem op het idee achter The naked ape. Ook raakt Morris gefascineerd door het vermogen van Congo om tekeningen te maken – ook al bestaan ze enkel uit krassen. Morris slaagt erin het werk van de aap te exposeren en deze onderneming brengt hem in contact met Joan Miro. Hij vertelt smakelijk over de ontmoetingen met deze beroemde Spaanse kunstenaar.

Met Congo loopt het helaas slecht af; hij is zo vermenselijkt dat het hem niet meer lukt om contact te maken met andere chimpansees. Uiteindelijk maakt het contact met Morris de aap zeer ongelukkig. De schrijver trekt zich dat enorm aan. Het blijkt de enige spijt van een oude man die voor de rest louter met humor en levenslust terugkijkt op zijn leven.

De andere sekse

Terwijl ik de autobiografie nog niet uit heb, loop ik in de kringloopwinkel tegen The human sexes aan. Ik koop het voor een habbekrats. De andere sekse – zoals het in het Nederlands heet – is een rijk geïllustreerd overzicht over verschillen tussen mannen en vrouwen en het poogt vanuit de evolutie verklaringen aan te rijken.

De BBC zend eind jaren ’90 de oorspronkelijke televisieserie uit. Teleac doet dat in dezelfde periode in Nederland. Op Youtube is deze serie helaas alleen in het Russische te vinden, maar ook zonder deze taal machtig te zijn kan ik uit de beelden afleiden dat Morris in deze serie weer een bonte stoet met voorbeelden en anekdotes uit de hele wereld aan de kijker voorbij laat trekken.

Oergodin

De andere sekseDe oertijd speelt als vanouds een belangrijke rol in zijn benadering; tot de agrarische revolutie waren man en vrouw volgens hem gelijkwaardig. Hun taken zijn weliswaar verschillend, maar hun inbreng in het bestaan van jager/verzamelaars is even belangrijk. Morris duidt het destijds raadselachtige vermogen van vrouwen om kinderen te baren en staat stil bij de godin-cultus. Eeuwen na de agrarische revolutie begint de fallus volgens hem een belangrijker rol te spelen in de verering van het leven. De verstedelijking zet in. Dat alles heeft geleid tot een industriële samenleving, waarin voor belangrijke behoeftes van kinderen, vrouwen en mannen geen plek meer is, vindt hij erg jammer.

Het mooiste is hoe Morris zonder oordeel de vreemdsoortige seksuele acpecten opsomt en categoriseert; misvormde geishafvoetjes, wet T-shirts, lippenstift, schoteltjes voor achter vrouwenlippen, polygamie, geen onderwerp gaat hij uit de weg. Alleen in het geval van prostitutie en besnijdenis laat hij iets van afkeuring blijken. Morris weet alle verschijnselen schijnbaar achteloos te herleiden tot biologische of voorhistorische oorzaken. De wetenschappelijke verantwoording ontbreekt volkomen in zijn analyses. Zijn betoog is desondanks dikwijls geloofwaardig. En onderhoudend. Ik heb me tijdens lezing van meer dan 1000 pagina’s geen moment verveeld. Het lijkt me zeer waarschijnlijk dat ik ooit nog eens een vierde boek van hem ga lezen.

Desmond Morris, De andere sekse, waarin mannen en vrouwen verschillen. Van Holkema & Warendorf/Standaard Uitgeverij 1997. 256 Pagina’s ISBN 90 6091 410 4.

Desmond Morris, De naakte aap, een zoölogische studie van het menselijke dier. Bruna 1968. 256 Pagina’s. ISBN 90 229 1331 7 (De illustratie is een deel van de cover van de 9e druk uit 1975.)

Desmond Morris, De naakte mens. Unieboek 2007. 704 Pagina’s. ISBN 978 90 269 6121 2.