Dolm.nl

Bosch en de menhir

500 Jaar na het overlijden van Jeroen Bosch komt De Hooiwagen van Madrid naar Nederland. Wat bezielt mij om een versie met een menhir te schilderen?

Eerst Rotterdam, dan de overzichtstentoonstelling van Jeroen Bosch in Den Bosch. Ik ga naar beide toe. In Boijmans dring ik mij door de menigte naar voren en bestudeer de details. Het paneel doet me weinig; naar huidige maatstaven is Bosch niet vaardig in de afbeelding van de menselijk anatomie en het geheel komt rommelig op mij over. Dat ligt aan mij. Ik vermoed dat ik onvoldoende in staat ben om te kijken met de ogen van iemand uit de 16e Eeuw.

Hooiwagen #1Hooiwagen #1

Ik bestudeer foto’s van een spinachtig beestje met een compact lijf en lange poten. Niet eerder had ik zo veel aandacht voor dat wonderlijke diertje. Er blijken tal van ondersoorten te bestaan. Met dikke klodders rood, oranje, zwart en bruin zet ik een universeel type hooiwagen neer op een doek van 40 bij 60 centimeter. De groene achtergrond en de paarse en roze accenten plaats ik later. Als de verf is opgedroogd vind ik het op zich een aardige afbeelding, maar kan ik de connectie met het werk van Bosch niet voor mezelf rechtvaardigen. De naam alleen is niet genoeg.

Geld

Voor de tweede confrontatie bereid ik mij beter voor. Ik lees wat boeken en bekijk een paar filmpjes. Ik bestudeer de afbeeldingen van het drieluik. Het wordt mij duidelijk dat de hooiwagen niet over hooi gaat; iedereen in de afbeelding graait. Mensen vechten. Ondertussen valt niemand op dat Christus boven de hooiwagen zweeft. Het hooi wordt kennelijk belangrijker gevonden.

Het linker paneel verbeeldt de hof van Eden, het rechter de hel. De wagen op het middelste paneel rijdt van links naar rechts. De boodschap is duidelijk; het hooi is geld en het schilderij wil ons vertellen dat materialisme ons stervelingen van het paradijs naar de hel brengt. Langzaam begint het werk betekenis voor me te krijgen.

Liefde op het tweede gezicht

Nog steeds niet heel erg enthousiast vertrek ik naar Den Bosch. Misschien komt het door de drommen mensen en de magie van een nachtelijk museumbezoek dat ik langzaam betoverd raak. Terwijl ik met de bewonderende massa langs de werken van Bosch loop, merk ik dat ik me langzaam in een heel bijzonder universum voel gezogen. Het overrompelt me. Ik kan niet bevatten dat iemand 500 jaar geleden op deze manier brak met traditie, als een van de eersten het dagelijks leven ging schilderen en zulke fantasierijke figuurtjes kon neerzetten. Als ik ten tweede male voor de hooiwagen sta begrijp ik waarom het geniaal is.

Schetsen

In Den Bosch zie ik ook schitterende schetsen van de meester. Duiveltjes, komisch als figuurtjes van Vandersteen. Geen wonder dat er een album van Suske & Wiske over Bosch in de museumshop ligt. Bij lezing blijken de Vlaamse helden zich in de wereld van Bosch te gaan begeven. Daardoor krijg ik zin om elementen van het drieluik te schetsen, te isoleren en te ontdoen van hun drukke context. Ik pak mijn schetsboekje en teken. Ook doe ik een poging om een simpeler, meer overzichtelijke versie van De Hooiwagen te maken. Uiteindelijk besluit ik dat ik me de afbeelding echt eigen kan maken door een hunebed of menhir – what else? – te integreren in de voorstelling.

Hooiwagenschets01 Hooiwagenschets02 Hooiwagenschets03 Hooiwagenschets04 Hooiwagenschets05

Hooiwagen #2Hooiwagen #2

Zonder vooropgezet plan schilder ik op een stuk acrylpapier van 50 x 70 centimeter een achtergrond en een steen. De weken daarna voer ik langzaamaan elementen toe die refereren aan de beeldtaal en de boodschap van Bosch; vreemde figuurtjes, Christus en geld. De vreemde figuurtjes lijken echter niet op hun plek en daarom verf ik ze over. In tegenstelling tot Bosch werk ik intuïtief, grof en snel. Ik maak zelfs gebruik van echt geld en een enkele foto. En krijtjes. Ik werk in schokken; aan iedere snelle toevoeging of verandering gaat een rustige periode van beschouwing vooraf. Soms ligt het werk weken stil. Tijdens dit proces krijg ik geweldige tips van mijn kunstdocent, Sylvie Overheul. Het resultaat maakt me blij. Ik heb het gevoel dat ik een eigentijdse interpretatie van de boodschap van De Hooiwagen heb kunnen maken met herkenbare beeldelementen van het origineel. Ondanks de lange doorlooptijd is de stijl vrij en spontaan.

Hooiwagen #3

Ondertussen heeft Bosch me volledig te pakken. Het aantal schetsen in mijn boekje groeit gestaag. De derde en laatste keer richt ik mij volledig op de boodschap van het schilderij. Ik maak schetsen met hedendaagse interpretaties van Boschwezens rondom het thema materialisme. De aanzetten zijn weliswaar minder in mijn stijl, maar zijn wel duidelijker een eerbetoon aan de grote meester.

Bosch04 Bosch03 Bosch02

De verleiding is groot om een verwijzing te maken naar de financiële crises van 2008. Ik krijg visioenen van duiveltjes die bankmedewerkers uit brandende wolkenkrabbers voeren. Na veel wikken en wegen besluit ik uiteindelijk het aantal wezens en elementen op de afbeelding in tegenstelling tot Bosch zeer beperkt te houden. Dit om de boodschap eenvoudig en toegankelijk te houden. Om dezelfde reden ga ik niet uit van parate bijbelkennis bij de kijker, maar voeg ik een relevante bijbeltekst toe. Er zijn er een boel. Mijn keuze valt op Spreuken 11:4. En zie hier het resultaat:

Rijkdom 01 - kopie

Een gemuteerde kassa met een alziend oog rekent uit naam van God af met de zondaar. Het lijkt de dag des oordeels. En voor alle duidelijkheid; dit is niet mijn persoonlijke beeld van goddelijke rechtvaardigheid. Ik heb enkel geprobeereerd om de belevingswereld van Bosch te plaatsen in een hedendaagse context.