Geplaatst op

Oermoeders. Hun enorme belang voor onze sociale ontwikkeling

Oermoeder

Oermoeders en jagers. Het klassieke verhaal is dat mensen zo goed samen kunnen werken omdat hen dat helpt te jagen op groot wild. Één individu rijgt geen mammoet aan zijn speer. Daar is een groep, coördinatie, overleg en samenspel voor nodig. Zonder samenwerking geen vlees en daarom hebben mensen geleerd om met elkaar gecoördineerd te jagen. Dat klinkt zo logisch dat tot voor kort geen enkele wetenschapper het nodig vond deze hypothese in twijfel te trekken. Toch is het beeld incorrect. Moeders en hun kinderen blijken van veel doorslaggevender belang in de evolutie van sociaal gedrag dan gedacht. De antropologe en walnotenboer Sarah Blaffer Hrdy schreef er een boek over.

Mensapen

De aap in ons is er één van een bijzondere soort. Niet alleen omdat wij een grote hersencapaciteit hebben, rechtop lopen en over taal beschikken, maar vooral omdat onze soort met meerdere individuen voor baby’s zorgt. Tantes, zussen, broers, vaders en ooms dragen hun steentje bij in voeding, opvoeding en bescherming. Chimpansees en gorilla’s doen dat anders. Die moeders laten hun kindje geen moment uit het oog. Dat kan ook niet, want de kans is groot dat andere leden van de groep er nare dingen mee doen. Zij voelen namelijk geen mededogen. Honger, pijn en ellende van een soortgenoot doen hen niets. Ook niet als ie net geboren is. Ergens in de prehistorie gingen mensen dat anders doen. Waarom? Wanneer? Hoe? En met welke gevolgen?

De oermoeder staat niet alleen

Een belangrijke factor is de lange afhankelijkheid die menselijke baby’s hebben ten opzichte van hun omgeving. De toewijding die een chimpanseemoeder voor haar jong heeft is voor een menselijke oermoeder vanwege de lange duur van de opvoeding niet op te brengen. Gelukkig hoeft dat ook niet, want mensenbaby’s zijn ware verleiders die in staat zijn zich aan meerdere opvoeders te hechten. Hoe socialer het kind, hoe groter zijn overlevingskansen; het krijgt dan vaker eten toegestopt. En het krijgt meer positieve aandacht. Dankzij de steun die de moeder zo krijgt, kan zij al na een jaar weer een nieuwe baby op de wereld zetten. Zij weet deze steun overigens handig te vergroten door haar baby er zo leuk en zo schattig mogelijk uit te laten zien.

Afwezige oervaders

Prehistorische mannen blijven volgens Blaffer Hrdy niet altijd bij een vrouw en monogamie is niet de norm. Hun bijdrage aan het voedsel wordt overschat. Groot wild levert veel minder dan de helft van de dagelijkse calorieën op. Klein wild en plantaardig voedsel zijn belangrijker. De oerman zorgt als hij daartoe in de gelegenheid is en dat hoeft niet altijd voor zijn eigen kinderen te zijn. Veel kinderen groeien op zonder dat hun vader in de buurt is. Dat laatste blijkt overigens ook in moderne westerse samenlevingen probleemloos te kunnen. Wetenschappers en politici die beweren dat twee ouders noodzakelijk zijn voor de opvoeding van een kind kennen de feiten niet. Wat telt is of de moeder voldoende steun krijgt uit haar omgeving en of zij voldoende toegang heeft tot primaire levensbehoeften. Dat blijkt uit statistische gegevens veel belangrijker dan haar band met de vader.     

De groep 

Kortom: De sociale aard van de mens komt voort uit zorg voor kinderen en niet uit de noodzakelijkheid ervan voor het jagen en verzamelen. Misschien is het daarom wel dat antropologische verslagen vooral laten zien hoe egalitair dit soort samenlevingen zijn ingericht. Niemand speelt de baas en ieder individu levert zijn bijdrage. Geboorte, sekse of leeftijd spelen geen rol. Wie kan participeert. Iedereen draagt zijn steentje bij. De groep is belangrijker dan het individu. Voor persoonlijk bezit, ambities of aanspraken is geen plaats.

Waarom samenwerkende oermoeders?

Blaffer Hrdy onderbouwt bovenstaande stellingen met tal van voorbeelden uit wetenschap en literatuur. Dat doet zij volledig en overtuigend. Slechts op één punt is zij gedwongen het glibberige pad van de speculatie op te gaan. Maar ook dat doet ze niet zonder zich te baseren op concrete aanwijzingen. Dat is bij beantwoording van de vraag waarom mensen wel en apen niet deze evolutionaire weg hebben bewandeld.

Matrilokale oermoeders

Het allesbepalende antwoord is logisch en overtuigend. Oermoeders geven hun kroost alleen uit handen als ze hun omgeving volledig vertrouwen. Dat is enkele en alleen het geval als ze bevallen met hun eigen verwanten in de buurt. Menselijke samenlevingen zijn derhalve volgens haar tot 10.000 jaar geleden altijd matrilokaal van structuur geweest; vrouwen bleven bij hun groep of keerden terug naar hun geboortegroep zodra ze zwanger waren. Het patrilokale systeem kon pas ontstaan na de agrarische revolutie en de grotere druk op de voedselbronnen die daaruit voortkwam. Mannen gingen zich organiseren om hun land te kunnen verdedigen met als gevolg het verval van het matrilokale systeem. Vrouwen verlieten hun familie en kozen voor een andere veiligheid.  

Conclusie over oermoeders

Conclusies als deze maken ‘Een kind heeft vele moeders’ tot één van de meest boeiende boeken over de prehistorie. Blaffer Hrdy brengt haar even originele als baanbrekende verhaal met intelligentie en kennis van zaken. Ze doseert haar inzichten en bouwt langzaam toe naar de belangrijkste inzichten. Het boek is niet alleen prettig leesbaar, maar geeft het zelfs enige spanning. Lezen in ‘Een kind heeft vele moeders’ is als een spannende reis waarbij je je als lezer steeds weer afvraagt wat er om de volgende hoek voor verrassing op je ligt te wachten. Het is een absolute topper, een eye-opener en een page-turner.

Boek Sarah Blaffer Hrdy (Oermoeders)

Sarah Blaffer Hrdy: Een kind heeft vele moeders. Hoe evolutie ons sociaal heeft gemaakt

Nieuw Amsterdam 2009, 448 pagina’s

ISBN 978-90-468-0656-2

Geplaatst op

De oudste kunst ter wereld. Van schelpenketting tot leeuwenman

Zolang de mens bestaat creëert hij. Sterker nog; de voorlopers van de mens creëerden al. Dat blijkt onder andere uit stenen werktuigen van meer dan drie miljoen jaar oud. Ze zijn in 2015 gevonden bij het Turkanameer in Kenia. Wie ze gemaakt heeft is onbekend. Wel weten we dat mensen – voorouders met het voorvoegsel ’homo’ in hun naam – toen nog niet bestonden. Het gaat te ver om deze werktuigen kunst te noemen. Woorden als ‘kunst’ en ‘prehistorie’ laten zich namelijk lastig definiëren. Toch bestaat een aantal prehistorische objecten en schilderingen die wetenschappers unaniem als kunst betitelen.

Grotkunst in Frankrijk en Spanje

De grotten van onder andere Lascaux, Rouffignac, Chauvet en Altamira zijn wereldberoemd vanwege de fantastische schilderingen die de Cro-magnonmens er maakte. De oudste afbeeldingen zijn ongeveer 30.000 jaar oud. Tot voor kort gold deze kunst als de oudste ter wereld. Inmiddels weten we beter.  

De oudste kunst? Grottekening uit Rouffignac

De Leeuwenman van Hohlenstein Stadel

Dit wonderlijke ivoren beeld meet iets meer dan dan 30 centimeter. Het is ontegenzeggelijk de oudste antropomorfe kunst ter wereld; half man, half leeuw. Als je dit bijna 40.000 jaar oude object wilt bekijken, kan dat in het Ulmer Museum.

De Venus van Hohle Fels

Dit kleine beeldje van 40.000 voor Christus bevindt zich in het Urgeschichtliches Museum van Blaubeuren. Het stelt een voluptueus vrouwenlichaam voor. De betekenis is in de loop der tijd verloren gegaan. Het kan porno zijn, maar evengoed een religieuze betekenis hebben. Dat geldt ook voor vergelijkbare – iets jongere – beeldjes die elders in Europa gevonden zijn. Voorbeelden zijn de Venus van Lespugue en de Venus van Kostjonki.

Kunst en prehistorie: Venusbeeld of moedergodin

De grotschilderingen van Sulawesi

In het zuiden van dit Indonesische eiland bevinden zich meerdere grotten met oeroude schilderingen die zijn gemaakt met oker. De oudste is 45.000 jaar oud en bevindt zich in de grot Leang Tedongnge. De afbeelding stelt een wild varken voor. Eigenlijk gaat het om drie varkens, maar twee zijn zo verweerd dat ze amper nog herkenbaar zijn. Niet ver daar vandaan siert een bijna even oud jachttafereel de wand van een grot met de naam Leang Bulu’Sipong. De grottekeningen van Sulawesi staan nu alom bekend als de oudste kunst ter wereld.

De oudste kunst ter wereld? De grottekening van een wild varken op Sulawesi

Ouder dan de oudste kunst

Neanderthaler

Archeologen vonden in de Cueva de los Aviones handafdrukken en een schildering die een ladder lijkt voor te stellen. Ook lagen er schelpen die door een perforatie de indruk wekken ooit onderdeel van een ketting te zijn geweest. Al deze Spaanse vondsten zijn meer dan 60.000 jaar oud. Daarmee staat vast dat niet homo sapiens, maar de Neanderthaler aan de oorsprong van deze creaties staat. Deze menssoort heeft overigens nog meer bijzonders achtergelaten; petrogliefen in La Ferrassie bijvoorbeeld en zelfs een heuse steencirkel in Bruniquel. 

Oker op een scherf

De Blombos grotten in Zuid Afrika gaven het restant van een tekening prijs van vermoedelijk 73.000 jaar oud. De afbeelding is zo groot als twee duimnagels en het is onmogelijk vast te stellen wat hij voorstelt of waar hij deel van heeft uitgemaakt.

Oudste kunst of niet?

Het is niet uitgesloten dat er nog veel oudere beeldjes dan de Venus van Hohle Fels bestaan. De Venus van Tan Tan uit Marokko bijvoorbeeld. Die kan meer dan 300.000 jaar oud zijn. Helaas valt daarvan niet eenduidig vast te stellen of het is gemaakt door mensen of dat het langs natuurlijke weg zijn vorm heeft gekregen.

Wat zegt de oudste kunst ter wereld?

Al deze prehistorische creaties zijn sowieso al fascinerend vanwege hun ouderdom en vaak ook vanwege hun schoonheid. Daarnaast vertellen ze ook nog een verhaal over onze herkomst en afkomst. De belangrijkste les is misschien nog wel dat de prehistorische mens onmiskenbaar blijkt te beschikken over abstract denkvermogen. En dat geldt niet alleen voor homo sapiens. Menselijk intelligentie blijkt al in een vroeg stadium tot bijna onvoorstelbare prestaties in staat. 

Geplaatst op

In het Rijksmuseum van Oudheden blijkt De steentijd ook van hout

Day 3: Vessel

Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden bezit een fascinerende collectie prehistorische stukken. Oude botten, stenen en andere artefacten uit de oertijd maken er het verste verleden tastbaar. Hieronder de beschrijving van een paar hoogtepunten.  

De prehistorische afdeling bevindt zich op de bovenste etage. Als je onbevangen en onbevooroordeeld het museum inloopt, bestaat daardoor de kans dat je blijft hangen bij de prachtige collecties uit de Egyptische, Griekse of Romeinse oudheid. Voor je het weet is dan je dag voorbij. Wees dus gewaarschuwd! Neem ruim de tijd voor je bezoek. Of beter nog: Ga twee keer. Maar laat je in geen geval te lang afleiden in je tocht naar de prehistorische afdeling. Tenzij er een bijzondere tentoonstellingen over een prehistorisch onderwerp staat opgesteld. In dat geval valt er extra veel te bekijken. 

Deel collectie Rijksmuseum van Oudheden

Tentoonstellingen van het Rijksmuseum van Oudheden

Drie specifieke afgesloten tentoonstellingen over de prehistorie staan mij nu bij. De eerste is die speciaal voor kinderen over de ijstijd. Ik zie het nog voor me: De kleintjes hebben dikke pret met dierenvellen en ander illustratief materiaal. Schijnbaar opgezette wollige olifantjes en sabeltandtijgers creëren een spannend sfeertje. Terwijl de kinderen nerveus lachen sta ik met mijn neus tegen de vitrine die een handjevol replica’s herbergt van de kleine dikke vrouwenfiguurtjes of Venussen. Iets verder zie ik nagemaakte grottekeningen en ik probeer me voor te stellen hoe de Cro-Magnon mens 25.000 jaar geleden de koude wereld om hem heen probeerden te vatten in kleurstof, bot en steen. Helemaal top!

Krijn in het Rijksmuseum van Oudheden

Daarnaast staat mij de tentoonstelling over Neolithisch malta nog levendig voor de geest. Prachtige replica’s van millennia oude tempelcomplexen en ook hier weer piepkleine beeldjes van weelderige vrouwenfiguren. Aan de naburige tentoonstelling over Doggerland – het ondergelopen land in de Noordzee – denk ik vooral terug omdat ikzelf resten bezit, gevonden op het mammoetstrand van de Maasvlakte. Hier zag ik een stukje van Krijn, de oudst (deels) teruggevonden mens in Nederlands grondgebied. Het is een neanderthaler die 50.000 jaar geleden leefde.  

Leiden: Vondsten uit hunebed D19 (Drouwen-W)

De verwachte stenen … 

Het heet niet voor niets het ‘stenen’ tijdperk. Wanneer je in de richting van de prehistorische afdeling loopt verwacht ik stenen. Hele oude en iets minder oude. Grotere en kleinere. En inderdaad; de oudste objecten die er liggen zijn vermoedelijk zo’n 250.000 jaar oud. Denk onder andere aan vuistbijlen, schrapertjes, mesjes en pijlpuntjes van steen. En natuurlijk ligt er ook prachtig bandkeramiek; vondsten van duizenden jaren oud uit onze Drentse hunebedden. In dit geval een grote vitrine vol gevonden grafgiften uit Hunebed D19 bij Drouwen. Maar er zijn ook objecten die ik niet verwacht. 

Leiden; hout in het Rijksmuseum van Oudheden

… en het onverwachte hout 

Het is een stuk bewerkt eikenhout van zo’n 12,5 centimeter. Volkomen gaaf, alsof het gisteren is gesneden en in de olie is gezet; een houten popje van 5.300 voor Christus, destijds ergens bij het huidige Willemstad verstopt tussen de wortels van een boom. Armen en benen heeft hij niet. De ogen, neus, mond en zelfs de jukbeenderen zijn duidelijk herkenbaar. Of het een lach of een grijns is op zijn gezicht kan ik niet zien. De functie die het had is onbekend. Alles is mogelijk, van speelgoed tot tovermiddel. Daar vlak naast ligt een lange boot die nog als zodanig herkenbaar is, evenals een meterslange fuik van twijgjes. Door dit soort objecten realiseer ik me dat het stenen tijdperk ook een tijdperk van andere materialen is geweest; hout, riet, botten, geweien, vlas. Na de IJstijd was hout uit het uitgestrekte oerbos ruim voorradig.

Laatjes

Als je de grafgiften uit D19 voorbij bent, lijkt het alsof er niets prehistorisch meer komt. Maar als je de route blijft volgen kom je nog bij een grote ladekast. De laatjes herbergen verschillende bodemvondsten, keurig gecategoriseerd per provincie. Daarin liggen nog tal van vuistbijlen en ander prehistorisch gereedschap. Mis het niet! Het is een leuke regionale afsluiting van nationale collectie in het Rijksmuseum van Oudheden. Geïnteresseerd? Neem dan een kijkje op op de website.