Waar stond het paleis van de mythische koning Odysseus? Sinds Heinrich Schliemann in 1870 het oude Troje aan het daglicht blootstelde, is dat de grote vraag die talloze classici en historici bezig houdt. De locaties uit de Ilias en de Odyssee van Homerus laten zich na deze archeologische ontdekking immers niet langer naar het rijk der fabelen verwijzen.
In de Odyssee staan details over Ithaka, het eiland waar Odysseus heerste. De dichter geeft aan dat het in het uiterste westen ligt en dat het landschap rotsachtig en laag is. Die beschrijving klopt niet met het moderne eiland Ithaki. Dat ligt namelijk ten oosten van andere eilanden. Bovendien heeft het een landschap met steile hellingen en kliffen.
Vandaar dat de geleerden het niet met elkaar eens zijn over de ligging van Odysseus’ geboortegrond.
Maar kom aan, ik zal je het land van Ithaka tonen. (…) Dit is nu de haven van Phorkys, de oude man van de zee en hier bij het havenhoofd staat de langbladige olijfboom. Daar in de buurt is de aangename schemerachtige grot, gewijd aan de nimfen, die Naiaden genoemd worden. Dat is, moet je weten, de brede gewelfde grot, waarin je vele welgevallige offers aan de nimfen hebt gebracht. En daar is de berg Neriton, bedekt met zijn bos.
Homerus
Drie theorieën over de woonplaats van Odysseus
Homerus was naar alle waarschijnlijkheid blind. Zijn verhaal kwam voort uit een orale traditie. Toen hij het vereeuwigde, was de historische Odysseus al meerdere eeuwen overleden. Daarbij was Homerus een verhalenverteller en geen cartograaf. Dat alles maakt zijn geografische aanduidingen discutabel.
Datzelfde geldt naar huidige maatstaven overigens ook voor zijn historische aanwijzingen voor het verloop van de slag bij Troje en zijn beschrijvingen van de hoofdrolspelers. Zelfs dat paard kan zomaar verzonnen zijn.
Voor het tijdsbesef is het goed om deze jaartallen voor ogen te hebben:
- Als Odysseus echt bestaan heeft, leefde hij rond 1200 voor Christus.
- Homerus leefde rond 700 voor Christus.
- Strabo – de geograaf en historicus die stelde dat het huidige Ithaka ook het Homerische Ithaka is – werd geboren in 65 of 64 voor Christus.
1. Odysseus woonde op Ithaka
Schliemann plaatste – net als Strabo – het paleis van Odysseus op Ithaka. Hetzelfde geldt voor de Nederlandse archeoloog Carl Wilhelm Vollgraf. Beide wetenschappers leefden en werkten meer dan een eeuw geleden. Zij vonden meerdere aanknopingspunten in het landschap.
Ithaka en de omliggende eilanden zijn overigens al bewoond sinds de prehistorie. Iedere archeoloog die aanwijzingen zoekt, stuit daardoor op resten die hij kan vatten binnen zijn theorie over de ligging van het Homerische Ithaka.
2. Ithaka is eigenlijk Kefalonia
Verschillende onderzoekers wijzen naar het grotere buureiland Kefalonia, dat in meerdere opzichten beter aansluit op de beschrijvingen van Homeros; het ligt westelijker en heeft een vlakker landschap. Cees Goekoop (oud burgemeester van Leiden) en de documentaire Odysseus Returns gaven deze theorie bekendheid.
Er bestaan verschillende verschillende ideeën over de exacte locaties op Kefalonia die zouden figureren in de Odyssee. Een sterke troef is de vondst van een indrukwekkende tombe uit het tijdperk van Odysseus. De hanger die daarin is aangetroffen zou zomaar van de Griekse koning kunnen zijn geweest. In dat opzicht is de documentaire Odysseus Returns bijzonder overtuigend.
3. Odysseus komt van Lefkada
De beroemde Duitse archeoloog Wilhelm Dörpfeld was een protegé van Schliemann. Hij dacht dat Odysseus op het noordelijke eiland Lefkada resideerde. Hier vond hij rijke koningsgraven uit de Bronstijd. Ook Lefkada is dus een plek waar klassiek Griekenland zijn sporen heeft nagelaten. Toch zijn er maar weinig hedendaagse historici die de theorie van Dörpfeld nog serieus nemen; ze vinden hem een romanticus die teveel op gebouwen lette en te weinig op andere resten als bijvoorbeeld potscherven.
De zon ging onder en alle wegen werden in het donker gehuld; en het schip stevende naar Pheae, gedreven door de wind van Zeus, en dan voorbij het goddelijke Ellis, waar de Epeiërs heersen. Vandaar zette hij koers naar de puntige eilanden, zich afvragend of hij aan de dood zou ontkomen of gevangen genomen zou worden.
Homerus
Welke theorie wint?
Elke theorie wordt onderbouwd met locaties die staan vermeld in de Odyssee. De basis bestaat echter uit aannames en gissingen. Want nogmaals: Homerus was een verteller en geen moderne historicus of geograaf. Nergens staat een grafsteen met de naam van Odysseus erop.
De discussie kent inmiddels ook tal van politieke implicaties. Zodra iemand beweert dat Kefalonia de thuisbasis is van Odysseus, kun je rekenen op felle protesten uit Ithaka. Dit compliceert wetenschappelijk (onpartijdig) onderzoek.
Dus: Waar stond de troon van Odysseus? Heeft hij überhaupt echt bestaan?
Het blijven vragen waar vele generaties nog over mogen blijven fantaseren en hun licht op mogen laten schijnen. Wat denk jij?
Verantwoording
Aan de basis van dit artikel stonden drie belangrijke bronnen:
- Cees Goekoop; Op zoek naar Ithaka. Heureka 1990.
- Odysseus returns. History Channel 2024.
- Wikipedia.org.