Oertijdstrips. Op het eerste gezicht lijkt het plat amusement: getekende figuren in berenvellen, zwaaiend met houten knuppels, jagend op mammoeten of stuntelend met de uitvinding van het wiel. Maar ook achter oppervlakkig vermaak kunnen diepe waarheden en onverwachte levenslessen schuil gaan.
Door de menselijke natuur terug te brengen naar zijn veronderstelde oorsprong, ontdoen de meesters van het beeldverhaal onze samenleving van zijn institutionele opsmuk. Wat overblijft is de kern van de menselijke aard en de essentie van ons bestaansrecht. Dit is wat oertijdstrips ons vertellen over onze levensstijl, onze samenlevingen, onze bedreigingen, onze angsten en onze zoektocht naar geluk.
1. Alles draait om de eenvoud
De moderne wereld blinkt uit in complexiteit. We navigeren dagelijks langs bureaucratische processen, sociale normen, verleidende reclame en een constante stroom digitaal nieuws. Keuzestress en een gevoel van mentale overbelasting vormen een serieus gevaar.
Oertijdstrips hanteren het tegenovergestelde principe, namelijk drastische reductie. In een wereld zonder hypotheken, algoritmes of kantoorpolitiek worden de levensvragen teruggebracht tot de absolute kern:
- Hoe zorgen we voor onderdak?
- Hoe verdelen we het voedsel eerlijk?
- Hoe beschermen we elkaar tegen dreigend gevaar?
Het voorbeeld: In Toenga, van wolven en mensen heeft de hoofdpersoon te maken met dezelfde viervoeters die ook nu nog in ons land voor veel commotie zorgen. Dat leidt tot dreigende situaties. Maar wat blijkt? Het lukt om vriendschap te sluiten met een welp, woeste wolven kun je op afstand houden met vuur en een schutting voor de grot houdt ongewenst nachtelijk bezoek buiten.
De les voor nu: Als je vastloopt in een project of sociaal conflict, stel jezelf dan de vraag die een oertijdstripfiguur zou stellen: Wat is echt nodig? Vaak maken we problemen groter door te reageren vanuit de emotie en te veel belang te hechten aan bijzaken. Door terug te keren naar de kerndoelen, ontstaat overzicht en helderheid.
2. Overdaad schaadt
Mensen zijn niet gebouwd voor voortdurende overvloed. Onze hunkering naar suiker en het vermogen om vet op te slaan, waren in het verleden essentieel om tijden van schaarste te overbruggen. Zonder schaarste keert dit overlevingsmechanisme zich tegen ons en creëren we overgewicht. Op de lange termijn leidt dat tot welvaartsziekten als Diabetes type 2, hart- en vaatziekten, artrose en slaapapneu.
Onze verre voorouders moesten fysieke inspanning leveren om niet te verhongeren en dat is hen aan te zien in oertijdstrips. Is je al eens opgevallen hoe afgetraind Rahan, Conan, Timoer, Toenga, Ta-ar en al hun collegae eruitzien? Hoofdrolspelers in oertijdstrips hebben geen last van overgewicht en verkeren in topconditie.
Het voorbeeld: Kazar de woeste is een gespierde jager die zijn eten uit de natuur haalt. Om te overleven rent en springt hij door de wildernis. Hij is behendig met zijn mes en als een ware Tarzan slingert hij het gevaar tegemoet. De mannen en vrouwen die hij ontmoet, doen fysiek amper aan hem onder.
De les voor nu: Onze biologie is – in tegenstelling tot onze omgeving – sinds de steentijd nauwelijks veranderd. Waar we ooit moesten zwoegen voor elke calorie, leven we nu in een wereld waarin calorierijk voedsel op elke straathoek klaarligt. Om in een maatschappij van overvloed gezond te blijven, moeten we niet ons instinct volgen, maar bewust de rem hanteren, bijvoorbeeld door te kiezen voor een paleodieet. Fysieke kracht ontstaat door te begrijpen wat ons lichaam werkelijk nodig heeft en daarnaar te handelen.
3. Innovatie brengt niet altijd vooruitgang
Een terugkerend thema in vrijwel iedere oertijdstrip is de ontdekking of uitvinding van iets nieuws. Het wiel, vuur, geld, het eerste wapen of de eerste rotstekening: de stripheld probeert de wereld naar zijn hand te zetten. Maar waar wij technologie vandaag de dag vaak als ‘vooruitgang’ bestempelen, tonen oertijdstrips ook de keerzijde van de medaille.
De uitvinding van het wiel staat in een cartoon aan de basis van een prehistorische verkeerschaos. Dat brengt humor en relativering met zich mee. Cartoons en dagbladstrips brengen langs deze weg talloze variaties op het thema van mislukte uitvindingen, die op een of andere rare manier ondanks hun prehistorisch falen toch in onze moderne samenleving terechtkomen.
Het voorbeeld: De mannetjes Devoon en Carboon Reizen door de wereldgeschiedenis. Aanvankelijk leven ze in een sereen landschap zonder mensen, maar na enige sprongen door de tijd zien ze oorlog en geweld. Dat aanschouwen ze met afkeuring. De grootste schrik krijgen ze als ze Einstein en Oppenheimer aan de atoombom zien sleutelen. De explosie kan niet uitblijven.
Een iets minder extreem voorbeeld is de poging van Fred Flintstone om een volledig mechanische bulldozer te maken. Het apparaat blijkt zo snel en sterk, dat het leidt tot gevaarlijke situaties. Uiteindelijk rondt Fred zijn werk in de steengroeve op een veilige manier af met de oude vertrouwde getrainde schildpad.
De les voor nu: Wees kritisch op wat je introduceert in je leven. Als technologie nieuw, snel of efficiënt is, betekent niet automatisch dat je kwaliteit van leven verbetert. Soms is de analoge, ouderwetse manier duurzamer, veiliger, vrediger of prettiger.
4. Samen sta je sterk
De mens is een groepsdier. In de prehistorische strip is dat geen filosofische uitspraak, maar een kwestie van fysiek overleven. Wie buiten de stam valt, redt het niet. Het kampvuur, de samenwerking en de loyaliteit bieden bescherming.
Een mammoet vang je niet alleen. De buit laat zich alleen binnenhalen met een gecoördineerde aanval door de groep. En als je een gevarieerde maaltijd wil, heb je ook nog mensen nodig die zaden en vruchten gaan verzamelen.
Het voorbeeld: In Timoer, De stam van de rode man lijkt de mensheid ten onder te gaan aan onderlinge concurrentiestrijd; de door oorlog gedecimeerde stammen zijn een makkelijke prooi voor wilde dieren. Timoer weet dankzij zijn vergevingsgezinde karakter allianties te sluiten en het tij te keren.
De les voor nu: We hebben een stam nodig om in te gedijen. Zonder kennissen, collega’s, vrienden of familie rijdt er geen trein, belandt er geen ananas in de supermarkt en staat de landelijke voetbalcompetitie stil. Echte vooruitgang vereist structurele samenwerking die veel verder gaat dan het tijdelijk opzij zetten van eigenbelang.
5. Respecteer de natuur
In het moderne leven koesteren we de illusie dat we de natuurkrachten grotendeels hebben getemd. We regelen de temperatuur in huis met een thermostaat en halen het hele jaar door groenten en fruit uit de supermarkt.
In oertijdstrips is de natuur geen decor, maar een gelijkwaardige—en vaak superieure—tegenspeler. Een plotselinge ijstijd, een vulkaanuitbarsting of een confrontatie met een roofdier herinnert de personages eraan dat de mens niet de heerser van de aarde is, maar slechts een gast. Oertijdstripfiguren die overleven zijn niet degenen die proberen de natuur te onderwerpen, maar degenen die leren luisteren naar de signalen van hun omgeving en zich flexibel aanpassen.
Het voorbeeld: Rahan ziet in het vijfde deel van de reeks niet in waarom hij de eieren van de vogel-die-loopt niet kan eten. Als hij het toch doet, krijgt hij het zwaar te verduren van de plaatselijke stam. Zij weten namelijk dat de loopvogel uitsterft als je al zijn eieren opeet.
De les voor nu: Ecologisch bewustzijn begint bij bescheidenheid. Het idee dat de mens boven de ecologie staat, is een misvatting. Door te observeren en mee te bewegen met natuurlijke ritmes voorkomen we dat we roofbouw plegen op onszelf en onze planeet.
6. Relativeer tegenslag en toon veerkracht
Misschien wel de belangrijkste rode draad in het genre is de onverwoestbare veerkracht van de mens. In bijna elke oertijdstrip gaat er van alles mis. De schuilplaats stort in, de jacht mislukt of het vuur waait uit door een plotselinge storm.
Na de teleurstelling halen de striphelden hun schouders op en beginnen ze opnieuw. In oertijdstrips bestaat geen ruimte voor langdurig zelfmedelijden.
Het voorbeeld: In Er was eens… De mens deel 1: De prehistorie vertelt een oude bebaarde man (Maestro) een groep jongeren over de oertijd. Daarin geeft hij aan dat innovatie de motor is achter vooruitgang, bijvoorbeeld met de eerste inzet van pijl en boog. Dat gaat niet zonder horten en stoten. De eerste boten zinken en leden van de eigen stam kunnen zomaar in een pas uitgevonden valkuil terechtkomen. Desalniettemin blijkt er na enig denkwerk altijd een oplossing mogelijk. Zo blijken sommige innovaties uiteindelijk wel een doorslaand succes.
De les voor nu: Tegenslag is geen fout in het systeem; het is het systeem. Onze moderne neiging om te streven naar een rimpelloos, frictieloos leven maakt ons kwetsbaar wanneer er toch iets misgaat. Door tegenslag te accepteren als een natuurlijk gegeven — en het te benaderen met een dosis relativerende humor — kweken we de veerkracht die nodig is om na elke mislukking gewoon weer een nieuwe steen op te pakken.
7. De menselijke creativiteit is oneindig
AI lijkt een einde te maken aan veel huidige creatieve inspanningen. Het lijkt niet meer nodig om te leren tekenen, want met een goed gekozen prompt realiseer je hetzelfde resultaat. Zelfs de tekst die je nu leest hoeft niet volledig uit het brein van een creatieve schrijver te komen.
Onze voorouders hadden alleen de natuur tot hun beschikking. Desondanks slaagden ze erin om elkaar verhalen te vertellen, muziek te maken en tekeningen en beeldjes te maken. Het enige dat ze nodig hadden was hun fantasie. Sterker nog: aan het einde van de prehistorie verrezen bouwwerken als Stonehenge en de Drentse hunebedden, die getuigen van enorme creativiteit.
Het voorbeeld: l’ Art Préhistorique en Bande Dessinée telt vier delen. Deze strips geven een overzicht van de belangrijkste prehistorische kunst in Europa. Daarbij kun je lezen hoe de kunst tot stand kwam en wat de vermoedelijke betekenis ervan is.
De les voor nu: Wanhoop niet als je PC crasht, het algoritme van TikTok tegenzit of het puntje van je potlood breekt. Ook zonder techniek kun je een krachtig verhaal vertellen. Bedenk dat de Ilias en de Odyssee voortkomen uit een orale traditie en dat de meesters van Lascaux waarschijnlijk met een stok in het zand hun eerste opzet maakten.
8. Er zijn meer overeenkomsten dan verschillen
Als je de felle reacties op sommige sociale media leest, lijken onderlinge verschillen tussen mensen belangrijker dan de overeenkomsten. Enkele moderne mensen gaan zelfs over tot intimidatie en bedreigingen als de mening van een ander hen niet aanstaat.
Toch heeft de mensheid onderling meer gemeenschappelijk dan dat je op basis van de verschillende conflicten zou denken. Oertijdstrips brengen dat in beeld.
Bijna iedere westerling heeft een deel Neanderthaler-DNA in zich en de mensen die de menhirs van Carnac op een rijtje hebben gezet zijn genetisch precies hetzelfde als wij. Een Neanderthaler in een driedelig pak zou na een tijdreis langs je kunnen lopen zonder dat je het door hebt.
Het voorbeeld: The Flintstones was in de tweede helft van de twintigste eeuw een razend populaire tekenfilmserie. De belangrijkste reden dat veel mensen erom kunnen lachen is dat het prehistorische bestaan van Fred, Wilma, Pebbles, Barney, Betty en Bamm-Bamm keer op keer grote gelijkenissen vertoont met ons leven in de huidige tijd. Geen enkele strip of tekenfilm die zich afspeelt in de oertijd houdt ons zo nadrukkelijk een spiegel voor als The Flintstones.
De les voor nu: Het is mogelijk om ons in te leven in het gevoelsleven van de prehistorische mens. Hun verdriet en vreugde wijkt niet af van die van ons. Het moet daarom des te makkelijker zijn om begrip te tonen voor onze tijdgenoten en te zien wat ons met hen verbindt. Toch?
9. Tijd verandert alles
Projecten lopen uit, overschrijden het budget of leveren iets anders op dan verwacht. Theatervoorstellingen en films oogsten lof en kritiek. Modetrends en muziekstijlen volgen elkaar in rap tempo op. Beurskoersen stijgen en dalen. Hetzelfde geldt voor de goudprijs. Maar is er iemand die zich daar over tien jaar nog druk over maakt? Of over honderd jaar? Of duizend?
Op de tijdschaal van de evolutie is onze huidige samenleving slechts van korte duur. Op de lange termijn is verandering de enige constante. Het klimaat gaat van koud naar warm en weer terug. Continenten schuiven. Soorten komen, veranderen en sterven weer uit. Sommige oertijdstrips brengen dat overtuigend in beeld.
Het voorbeeld: In Illustrated Classics, Van Oertijd tot Mensheid krijgt de lezer enig idee van de enorme lengte van jaren die nodig was om op dit punt in de wereldgeschiedenis aan te komen. Het gaat om honderden miljoenen jaren. Na de trilobieten en de dinosauriërs komt de mensheid. Het grootste deel van zijn bestaan was deze net als de dieren waar hij vanaf stamt een speelbal van de natuur. De mensheid komt net kijken en zijn succes is nog maar zeer recent.
De les voor nu: Bescheidenheid siert de mens. Een enkele blik op de geschiedenis van de aarde volstaat om je te realiseren dat jij niet veel voorstelt in het licht van de eeuwigheid. Relativeer daarom je inspanningen en neem je werk niet te serieus.
10. Migratie hoort bij mensen
Wereldwijd bestaan meerdere politieke partijen die migratie willen inperken. Belangrijke speerpunten in hun programma’s zijn aanpassing van de asielwetgeving, verdere versobering van de opvang en maximering van het aantal mensen dat in hun land kan worden opgenomen.
De mensheid komt uit Afrika. Zodra een groep jagers en verzamelaars te groot werd, splitste een nieuwe groep zich af die verder trok. De eerste Europeanen trokken langs de kust en de rivieren het continent binnen en de afgelopen millennia zagen zij steeds weer nieuwe groepen komen. Dikwijls bleek migratie de motor achter bevolkingsgroei en de introductie van nieuwe technieken.
Het voorbeeld: Conan de Barbaar leefde volgens zijn bedenker zo’n 10.000 jaar geleden in een fictief universum, dat werd bevolkt door talloze verschillende culturen. De gespierde held legt daarbinnen enorme afstanden af en beleeft talloze avonturen. In het vierde deel van de stripreeks Het bloedig zwaard van Conan (met de titel Slaaf van de Amazonekoningin) ziet hij al reizend armoede en rijkdom op verschillende locaties in een rijk cultureel landschap.
De les voor nu: Niet iedereen is tevreden met zijn leefomstandigheden. Als verbetering uitblijft, lijkt migratie vaak de beste mogelijkheid. Dat blijkt onder andere uit televisie programma’s waarin Nederlanders hun kantoorbestaan opgeven om een camping in Zuid-Europa te gaan bestieren. Zij zijn zich er niet van bewust dat de oplossing die zij kiezen in het verlengde ligt van beslissingen die talloze generaties voor hen ook al hebben genomen; migratie is zo oud als de mensheid en het is onwaarschijnlijk dat het ooit stopt.
Oertijdstrips zijn geen historische bronnen
Bovenstaande kan de indruk wekken dat oertijdstrips een getrouw beeld geven van de periode waarin ze zich afspelen, maar doorgaans is dat niet het geval. Sterker nog: bijna ieder stripalbum bevat enorme blunders. Verwijtbaar is dat niet, want ze zijn gemaakt om te amuseren, niet om je wijzer te maken. Stripmakers zijn gelukkig niet verplicht om historisch correcte verhalen te vertellen.
Daarbij is het belangrijk op te merken dat de wetenschappelijke inzichten over de prehistorie zich de afgelopen jaren in rap tempo hebben opgestapeld. Hierdoor lopen strips uit de vorige eeuw vaak mijlenver achter op de nieuwste wetenschappelijke inzichten.
Bedenk daarom het volgende als je een oertijdstrip leest::
- Mensen en dinosauriërs leefden niet samen: In strips als BC (Oerm) van Johnny Hart en klassieke avonturenverhalen vechten oermensen regelmatig met een dinosauriër, met name met de Tyrannosaurus Rex. Denk bijvoorbeeld aan Jerommeke in De Malle Mergpijp. In werkelijkheid stierven de dinosauriërs zo’n 66 miljoen jaar geleden uit. Van mensachtigen was toen nog lang geen sprake. Deze ontstonden pas 60 miljoen jaar later.
- De blanke oermens is een anachronisme: Striphelden zoals Ta-ar en Rahan worden vaak afgebeeld als zongebruinde, maar blanke helden. Genetisch onderzoek toont echter aan dat de vroegste Europeanen een donkere tot zeer donkere huidskleur hadden. Een lichte huid ontwikkelde zich pas duizenden jaren later, na de agrarische revolutie.
- Het stenen tijdperk was eigenlijk het houten tijdperk: Grotbewoners met stenen bijlen en knuppels bepalen het beeld, maar archeologische vondsten laten zien dat veruit het meeste gereedschap van hout, been, gewei en plantaardig materiaal werd gemaakt. Steen bleef na gebruik simpelweg beter bewaard in de bodem en dat heeft onze kijk op de geschiedenis diepgaand beïnvloed.
- Het patriarchaat is niet vanzelfsprekend: De oerman die een vrouw aan haar haren de grot in sleurt is een 19e-eeuwse fantasie. Recente ontdekkingen wijzen uit dat jager-verzamelaars juist een opvallend egalitaire samenleving kenden. In veel gemeenschappen speelden vrouwen een centrale rol in de besluitvorming. De toenmalige samenleving neeg eerder naar een matriarchale structuur dan naar het typische mannelijke spierballenvertoon uit de oertijdstrips. Onze oermoeders hadden bijzonder veel invloed.
Oertijdstrips moeten we daarom niet lezen als een geschiedenisles, maar als een spiegel van de tijd waarin de strip zelf werd gemaakt. De getekende stenen knuppel zegt meer over de maker uit de 20e eeuw dan over de oermens uit de steentijd.
De spiegel uit het verleden
Strips over de oertijd zijn filosofische casestudies, verpakt in toegankelijke beelden. Kijk de volgende keer dat je door oertijdstrips bladert voorbij de knotsen en de mammoeten. Zie dit genre als een spiegel. De wereld om ons heen mag in duizenden jaren onherkenbaar zijn veranderd, maar de wezenlijke vragen waar we nu voor staan — over samenwerking, innovatie, ecologische balans en veerkracht — zijn in wezen nog hetzelfde.
Aangehaalde oertijdstrips:
- Aidans: Toenga, van wolven en mensen. Uitgeverij Helmond, 1975.
- Jones/Anderson/Yomtov: Marvel Special nr. 7: Kazar de Woeste. Junior Press Strip, 1981.
- Declercq: Devoon en Carboon. Bonte, 2008.
- Hanna/Barbera: De Flintstones en andere verhalen. De Geïllustreerde Pers, 1972.
- Sirius: Beelden uit wereldgeschiedenis. Timoer, de stam van de rode man. Caleidoscoop-reeks, Nooit Gedacht Hilversum, 1976.
- Chéret/Lecureux: Rahan 5, De vogel-die-loopt. Uitgeverij Panda, 1980.
- Gaudin/Barbaud/Minte/Hadjiyannakis: Er was eens de mens… Deel 1: De prehistorie. Silvester, 2017
- Éric Le Brun: l’ Art Préhistorique en Bande Dessinée (drie delen). Glénat, 2012, 2013, 2018.
- Anoniem: Illustrated Classics, Van Oertijd tot Mensheid. Williams Nederland, 1974.
- Thomas/Buscema/Dezuiniga: Het Bloedige Zwaard van Conan de Barbaar 4, Slaaf van de Amazonekoningin. Oberon, 1980.
- Willy Vandersteen: Suske & Wiske 143, De Malle Mergpijp. Standaard, 1973.
- Moliterni/Remohi: Ta-ar 2, De Zonnesteen. Oberon, 1980.
De titelillustratie van deze blog kwam tot stand met hulp van openart.ai (kunstmatige intelligentie) en is aansluitend bewerkt in krita.