Lascaux: Het oudste stripverhaal ter wereld?

De grottekeningen van Lascaux behoren tot de oudste kunst ter wereld. De afbeeldingen zijn talrijk en levendig. Vandaar de bijnaam ‘de Sixtijnse kapel van de prehistorie’. Sommige enthousiastelingen spreken zelfs van het allereerste stripverhaal ter wereld. Of dat terecht is, kun je hieronder lezen.

Lascaux ligt in het departement Dordogne in de vallei van de Vézère. Het valt  onder de gemeente Montignac. In 1940 gingen vier vrienden – pubers nog – met hun hond Robot er een gat in de grond onderzoeken. Het was ontstaan door het neervallen van een dennenboom. Een van de jongens viel door een lange schacht naar een grote onderaardse zaal. De rest van het gezelschap volgde langzaam en voorzichtig. Met behulp van een kleine olielamp zag de vriendengroep voor het eerst de 15.000 jaar oude rotstekeningen.

Wat laten de rotswanden in Lascaux zien?

Prehistorische kunstenaars maakten bijna tweeduizend afbeeldingen in de grot van Lascaux. Het overgrote deel van de tekeningen toont dieren uit de toenmalige leefomgeving.

• Dieren in actie: We zien stieren, paarden, herten, bizons en zelfs een katachtige.
• Actie en beweging: Veel dieren hebben meerdere poten of overlappende contouren. Dit creëert een optische illusie van beweging in het flikkerende fakkellicht.
• De scène van de put: Een van de zeldzame menselijke figuren in de prehistorische kunst. Een man met een vogelkop ligt voor een gewonde bizon, met een vogel op een stok naast hem. Dit is een van de oudste getekende verhalen ooit.
• Natuurlijke pigmenten: De jagers gebruikten zwarte houtskool en rode of gele aardpigmenten (ijzeroxide).

De historische context

Europa bevond zich zo’n 15.000 jaar geleden midden in de laatste fase van de meest recente ijstijd. Het landschap en het klimaat rondom de grot van Lascaux zagen er compleet anders uit dan de dichtbeboste groene heuvels die we nu van de Dordogne kennen.

1. Het klimaat: Koud, droog en extreem

De ijskap lag duizenden kilometers noordelijker. Als gevolg heerste in het gebied dat we nu kennen al de Dordogne een subarctisch tot continentaal steppe-klimaat:

• Lange, barre winters: De temperaturen lagen in de winter gemiddeld ver onder het vriespunt met felle winden.
• Korte, warme zomers: De zomers waren verrassend zonnig en konden stijgen tot milde temperaturen, wat leidde tot het opbloeien van de vegetatie op de open vlaktes.
• Droogte: Veel water op aarde lag vast in grote ijskappen, waardoor de zeespiegel meer dan 100 meter lager lag dan nu en er veel minder neerslag viel.

2. Het landschap: De Mammoetsteppe

Het gebied rond Lascaux bestond uit een open mozaïeklandschap, ook wel de mammoetsteppe of steppetoendra genoemd:

• Vegetatie: Het landschap werd gedomineerd door uitgestrekte graslanden, kruiden, mossen en struikgewas.
• Bomen: Er waren nauwelijks dichte bossen. In beschermde rivierdalen (zoals van de nabijgelegen rivier de Vézère) groeiden kleine groepen koudebestendige bomen. Denk daarbij aan dwergberken, jeneverbessen, dennen en af en toe wilgen.
• Reliëf: De kalksteenheuvels en rotswanden waren opvallend zichtbaar door het gebrek aan dichte boombedekking.

3. De fauna: Een rijke megafauna

Door de voedselrijke grassen krioelde het landschap van de grote grazers. Dit zie je terug op de wanden van Lascaux:

• Wilde paarden: Met afstand het meest afgebeelde dier in Lascaux. Grote kuddes trokken over de open steppe.
• Oerossen en bisons: Indrukwekkende wilde runderen die begraasden wat de paarden achterlieten.
• Edelherten en rendieren: Terwijl edelherten in de beschutte dalen verbleven, trokken rendieren in grotere aantallen over de open vlakten.
• Steppeneushoorns en mammoeten: Hoewel minder vaak afgebeeld in Lascaux, kwamen deze giganten vaak voor in het landschap.
• Roofdieren: Holenleeuwen, hyena’s en wolven maakten jacht op de grote kuddes.

Archeologie en inzichten

Tegenwoordig is het gebied rond de tekeningen rijk aan prehistorische vindplaatsen. Eind negentiende eeuw kreeg het type mens dat in deze regio leefde de naam Cro-Magnon. Met de groei van het aantal vindplaatsen en de toename en verdieping van de wetenschappelijke kennis bleek het echter geen unieke mensensoort te betreffen; het was ‘gewoon’ homo sapiens. Deze prehistorische mensen verschillen in niets van de moderne mens; alleen hun leefomstandigheden waren anders.

De tekeningen zijn een vorm van prehistorische kunst en behoren tot de oudste kunst ter wereld. Ze tonen aan dat prehistorische mensen konden denken in abstracties. Ze legden naast informatie ook abstracte ideeën, verhalen en waarschijnlijk rituelen vast. Drijfveren voor de creatie van de rotstekeningen kunnen onder andere religieus, ritueel of zuiver decoratief van aard zijn. Hoe en wat weten we niet precies, want we hebben geen geschreven oorspronkelijke bronnen.

Lascaux bezoeken

Niet lang na de ontdekking van de grot kon het grote publiek kennis nemen van de oeroude decoraties. Ongewild bracht dat schadelijke bacteriën, algen en schimmels met zich mee. Het gevolg was dat de toegang in 1963 noodgedwongen moest sluiten. Desondanks kun je ter plekke de sensatie ervaren:

• Lascaux II (1984): Deze replica van de belangrijkste delen bevindt zich op 200 meter van de oorspronkelijke grot.
• Lascaux III (2012): Vijf reproducties maken een internationale reis langs musea en expositieruimtes.
• Lascaux IV (2016): Vlak bij de oorspronkelijke grot bevindt zich deze hypermoderne ondergrondse reconstructie van de volledige site. 

Meer informatie vind je op https://lascaux.fr/. Geen zin in replica’s? Naast die van Lascaux bestaan er in de omgeving meer grotten waar zich prehistorische tekeningen bevinden. Sommige daarvan kun je nog wel bezoeken. Twee aanraders zijn:

• De grot van Rouffignac.
• De grotten van Cougnac.  

Prehistorische Grottekeningen zijn overigens niet uniek voor de Dordogne. Je vindt ze onder andere in Indonesië, Australië, Amerika en andere delen van Europa. 

Is Lascaux het oudste stripverhaal ter wereld?

Meerdere archeologen en theoretici noemen de rotstekeningen de oorsprong van het beeldverhaal. Is dat niet veel te vergezocht?

Argumenten VOOR Lascaux als stripverhaal:

• Narratieve intentie: Afbeeldingen als die van de put vertellen een duidelijke gebeurtenis.
• Suggestie van beweging: Door beelden opeenvolgend of dubbel te tekenen, wekten de makers de indruk van voorwaarts lopende dieren.

Argumenten TEGEN Lascaux als stripverhaal:

• Geen schrift of tekst: Er is geen geschreven taal om de afbeeldingen toe te lichten.
• Geen vaste kaders: De tekeningen staan kriskras over de grillige rotswanden, zonder strakke vakjes of duidelijke leesrichting.
• Geen verplaatsbare drager: Een strip is een mobiel object (als een boek of krant), terwijl deze kunst voor eeuwig is verbonden aan de grot.
• Geen sequentiële opzet: De afbeeldingen staan niet in een logische chronologische volgorde.

Jongere alternatieven voor de eerste strip

Als Lascaux te primitief is voor een echte strip, welke historisch latere kandidaten komen dan in aanmerking?

1. De Standaard van Ur (ca. 2500 v.Chr.): Een Sumerische kist met strakke horizontale stroken die een chronologisch verhaal tonen over oorlog en vrede.
2. Egyptische Papyrusrollen (ca. 1300 v.Chr.): Het Dodenboek combineert op draagbare papyrus al wel tekst (hiërogliefen) met opeenvolgende actiebeelden.
3. De zuil van Trajanus (ca. 113 n.Chr.): Een middeleeuwse ‘graphic novel’ van 68 meter lang met Latijnse bijschriften en een duidelijke verhaallijn.

Conclusie over Lascaux als stripverhaal

De grottekeningen van Lascaux zijn niet het oudste stripverhaal ter wereld. Het is geen combinatie van tekst en beeld op een draagbaar medium.

Maar als we kijken naar het kernidee van een strip — het vertellen van een verhaal via beelden — dan bevindt zich in de grotten van Lascaux wel degelijk de kiem van het beeldverhaal.

Nota bene: De auteur van dit artikel maakte speciaal voor de gelegenheid de titelillustratie met aquarelverf en kleurpotloden.